"Samen lezen houdt mijn hersenen actief"

Door: Joost Zonneveld

Iedere vrijdagochtend lezen ouderen in Odensehuis Het Schouw in Amsterdam gedichten en korte stukjes uit romans, onder begeleiding van een gespreksleider van de Culturele Apotheek. Dat maakt heel wat los onder de aanwezigen, waarvan een deel aan dementie lijdt. Herinneringen, associaties, emoties en filosofische gedachten passeren vrijelijk de revue en zorgen voor bijzondere gesprekken.

“In de klas wist ik het antwoord, maar dan kreeg iemand anders de beurt,” zegt Jettie ineens als het gesprek in verzorgingscentrum Het Schouw over het gedicht 'Rooster' van Judith Herzberg gaat. De oudere vrouw reageert op deze passage in het gedicht: Juf juf ik was het eerst. / Ja hoor dat heeft juf gemerkt. Ga nou maar / terug naar je plaats en praat niet voor je beurt. De reactie van Jettie lijkt op zich niet zo bijzonder, maar het tegendeel is waar. Jettie lijdt aan dementie. Haar afwezige blik en de constante glimlach op haar gezicht verraden dat. Maar nu ging ze bij het horen van Herzbergs gedicht wat rechterop zitten en nam zowaar het woord.

Volgens Jonne Meij, coördinator van het Odense-inloophuis voor mensen met (beginnende) dementie, is het nogal uitzonderlijk dat Jettie uit zichzelf begint te praten. “Het was fantastisch om dat te zien,” zegt ze na afloop. “Met andere activiteiten is dat nog niet gelukt, maar door samen te lezen gebeurt er waarschijnlijk toch iets met haar.”

Beter geheugen

De samenleesgroep is volgens Jonne Meij een van de meest populaire activiteiten onder de ouderen van het Odensehuis. Iedere vrijdagochtend komen zo’n twaalf senioren uit de buurt en uit verzorgingshuis Het Schouw bij elkaar om onder het genot van koffie en cake samen literatuur te lezen. Initiatiefnemer is de Culturele Apotheek, die op verschillende locaties en voor verschillende doelgroepen samenleesbijeenkomsten organiseert. Vrijwilligers die door de Culturele Apotheek getraind zijn, leiden de gesprekken.

© Xander Remkes

Bij het samenlezen is het niet zozeer de bedoeling om de betekenis van een gedicht of romanpassage volledig te duiden of er een objectief waardeoordeel over te vellen. Centraal staat het gesprek tussen de deelnemers over de korte teksten die voorliggen. De methodiek van het samenlezen – shared reading – wordt al jarenlang met veel succes toegepast in Engeland en België. In beide landen wordt met verschillende groepen, waaronder ook mensen met dementie, samengelezen. Wetenschappers van de Universiteit van Liverpool die onderzoek deden naar verschillende samenleesgroepen, zien de positieve invloed daarvan. Zij vatten het effect van samenlezen samen als 'een ongeprogrammeerde therapeutische interventie' die mensen nieuwe energie en levensvreugde kan geven. Waar het ging over mensen met dementie, kwamen de onderzoekers tot de conclusie dat er na een jaar samenlezen sprake was van een significante vermindering van dementiesymptomen bij de deelnemers. Uit het kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek bleek onder meer dat het geheugen voor de korte en lange termijn beter werd, net als de luistervaardigheid.

Uitgedaagd worden

Samenlezen heeft dus een wetenschappelijk bewezen positieve werking en ook deelnemers in het Odensehuis zijn zich bewust van het belang van samenlezen. Zo zegt Marina:

“Ik heb last van beginnende dementie. Door samen teksten te lezen en proberen te snappen wat er staat, hou ik mijn hersenen actief. We zitten hier in een omgeving waar verder niet zoveel hoeft, maar met het lezen word je een beetje uitgedaagd.”

Frans vindt het een meerwaarde hebben om met andere mensen van gedachten te wisselen over wat er gelezen wordt. “Soms halen anderen een heel andere betekenis uit een verhaal, dat vind ik wel bijzonder om te horen.” Zowel Marina als Frans zijn bijna elke vrijdag in het Odensehuis te vinden. Marina: “Frans en ik wonen op dezelfde verdieping, maar we hadden eigenlijk nooit veel contact. Dat veranderde toen we allebei naar het samenlezen toeliepen en een praatje begonnen. We hebben elkaar echt beter leren kennen door het samenlezen. We hebben dezelfde interesses en we vinden het altijd leuk om hier naartoe te gaan.”

Geen Jip en Janneke-taal

Tijdens een uur samenlezen staan koffie en koekjes op tafel en lezen de deelnemers meestal twee teksten. De leesbegeleider draagt het gedicht of korte verhaal eerst hardop voor, waarna de groep uitgenodigd wordt om te reageren. Zo ontspint zich op een ochtend een mooi gesprek naar aanleiding van het gedicht ‘Beesten’ van Max Temmerman en een passage uit Philip Roths roman Alleman. In ‘Beesten’ staat de vraag centraal of het wel zo prettig en effectief is om als mens een hoger bewustzijn te hebben. Is het niet veel rustiger om, zoals de dieren, gewoon te zijn en te doen? In de tekst van Roth vraagt een man op leeftijd zich af of hij aan het einde van zijn leven bewust terug moet kijken op de decennia die achter hem liggen. Dat de teksten bepaald niet geschreven zijn in Jip en Janneke-taal deert het gesprek niet. De deelnemers gaan op zoek naar de betekenis van beide teksten, leggen verbanden tussen beide en associëren erop los. Op die manier ontstaat een gesprek over herinneringen, over oud worden, over alleen zijn en ook over het relativeren daarvan.

© Xander Remkes

In het begin, wanneer de deelnemers volop de ruimte krijgen om hun eigen verhalen en gedachten te delen met de groep, lijkt het gesprek wat onsamenhangend. Naar aanleiding van het gedicht ‘Beesten’ vertelt een van de aanwezigen bijvoorbeeld over haar tante die vroeger in Brabant woonde en een volière had. “Op een dag waren de vogels weg, iemand had de deur open laten staan.” Een ander: “Toen mijn broer overleed, toen zongen de vogels acht dagen lang niet. Ze waren in rouw.” Frans vindt dat de liefde van mensen voor dieren is doorgeslagen. “Ik gruwel ervan als mensen hun hond zoenen en zo.” Maar als het gedicht door een van de deelnemers nogmaals hardop voorgelezen is, verandert de focus van de groep. En zo trekt iemand naar aanleiding van de eerste zin van het gedicht – Wat ons onderscheidt van beesten / is dat wij zo snel opgeven – een meer algemene conclusie: “Mensen denken vaak te veel na en zijn snel bang voor wat komen gaat.”

Later wordt ook een link gelegd tussen het gedicht en de tweede tekst die de groep die dag leest, een passage uit Alleman van Philip Roth. Deelnemer Riet zegt over die tekst: “Dit verhaal gaat over oud zijn en hoe je de dag doorkomt. Ik vind dat vaak ook een marteling.” Een ander: “Ik vind oud zijn niet erg. Maar ik denk wel eens: vroeger had ik zo'n goede conditie en kon ik van alles doen, maar genoot ik er niet van. Nu zit ik achter de geraniums. Bij wijze van spreken, want ik heb niet echt geraniums hoor.” De man in het verhaal van Roth mijmert over zijn leven terwijl hij op zee uitkijkt. “De zee geeft hem rust,” merkt een vrouw op, “en dat helpt de hoofdpersoon in het verhaal om zijn situatie te nemen zoals die is.” “Zoals het gedicht eigenlijk ook verwoordde,” zegt een ander, “dat is een kwaliteit die dieren ook hebben.”

©Xander Remkes
© Xander Remkes

Eigen verhaal vertellen

De verschillen tussen de aanwezigen zijn groot. Sommige deelnemers kunnen goed meepraten, terwijl anderen vooral luisteren en slechts sporadisch iets zeggen. Ook zijn er mensen die wel graag voorlezen, maar zich verder niet echt mengen in het gesprek. Maar de leesbegeleiders weten daar handig mee om te gaan. Iedereen krijgt de ruimte om zijn of haar eigen verhaal te vertellen en herinneringen te delen, waarna wat meer ingezoomd wordt op de inhoud van de tekst. Wat zou deze zin kunnen betekenen? Waar wordt iets op een bijzondere manier verwoord?

“Het zijn soms best moeilijke teksten,” zegt Frans. En Marina: “Als ik zelf een boek lees, dan vraag ik mij soms af wat ergens mee bedoeld wordt. Nu kan je dat met elkaar bedenken. Je bent ook echt samen bezig.” En dat is niet onbelangrijk. “Ik ben alleen en dan is het prettig dat je dit soort dingen met elkaar kan doen.” Frans is het daarmee eens:

“Als je hier samen eet, dan wordt er nauwelijks iets gezegd. Door samen te lezen, komt er altijd wel iets om het over te hebben.”

Met elkaar, maar ook achteraf. Frans: “Ik dacht altijd dat gedichten moesten rijmen, maar dat hoeft niet, weet ik nu. Maar pas lazen we een gedicht over een schrijver die moeite had om een gedicht te maken dat rijmde. Dat vond ik grappig en dat heb ik op Facebook gezet, en daar kreeg ik me toch een reacties op.” Marina: “De teksten die we gelezen hebben, neem ik altijd mee naar huis. Ik laat ze ook wel eens aan andere mensen lezen. Dan praat ik er met hen nog over door.”

©Xander Remkes
© Xander Remkes

Openheid en vertrouwen

Jonne Meij van het Odensehuis Het Schouw is erg enthousiast over het samenlezen. “Het heeft veel verschillende positieve effecten. Het is voor de ouderen in de groep hoe dan ook belangrijk en leuk om samen te komen, om elkaar te ontmoeten. En ik ben verrast door de manier waarop in de groep over de soms best moeilijke teksten gesproken wordt. Normaal gesproken is er niet zo veel variëteit in de gesprekken, maar dat is tijdens het samenlezen anders. Dan komen herinneringen en soms ook hele verse ervaringen ineens samen, durven de deelnemers die ook te delen met de groep en wordt er echt naar elkaar geluisterd. Dat kan doordat er een sfeer van openheid en vertrouwen is tijdens de samenleesbijeenkomsten en dat is bijzonder. Ik zie sommige ouderen ook echt groeien en opleven.”

Meer weten of interesse in samenlezen? Kijk op: www.cultureleapotheek.nl/samen-lezen

of neem contact op via vraag@cultureleapotheek.nl

 

De naam van Jettie is op verzoek van haar naasten gefingeerd.

Auteur Joost Zonneveld is zelfstandig journalist, tekstschrijver en onderzoeker.

 

Jouw verhaal op deze site?

Heb je ook een leerzaam verhaal, inspirerend idee of nieuwe invalshoek? We horen graag van je!
Bijvoorbeeld in de vorm van een blog of dementiedagboek. Op deze pagina lees je hoe je kan bijdragen aan Dementieweb.

Reacties:

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *